Hanes Cryno Neuadd Bodfach, Sir Drefaldwyn

Nid yw dyddiad adeiladu'r tŷ cyntaf ar safle'r Neuadd bresennol yn hysbys ond, yn ôl y cofnodion, roedd Bodfach yn rhan o'r stadau a etifeddwyd ym 1160 gan Einion Efell oddi wrth ei dad Madoc ap Meredydd, Tywysog Powys. Mae'n eithaf tebygol yr adeiladwyd tŷ ym Modfach ar ôl dinistrio'r castell mwnt a beili pren, a safai ar y bryn uwchben o'r enw Domen yr Allt, ym 1256. Ychydig wedi hynny, derbyniodd Bwrdeistref Llanfyllin ei siarter gyntaf oddi wrth Llywelyn ap Gruffydd, Tywysog Powys, ym 1293.

Canodd yr arwyddfardd Siôn Cain (c1575-1650) glodydd Bodfach pan roedd dan berchnogaeth William Kyffin, sef disgynnydd Madoc ap Meredydd. Fe olynodd ei fab Siôn Kyffin ef ym 1655, ac ychwanegodd ef yn sylweddol at y tŷ yn ôl arysgrif Cymraeg dyddiedig 1661 uwchben yr hen ddrws ffrynt. Canmolwyd y gwelliannau hyn gan y ffermwr o fardd, Edward Morris: "Neuadd i hael Nudd yw hon; Llys purlan, tegan y tai".

Bu Siôn Kyffin farw ym 1694 ac etifeddwyd Bodfach gan ei wyres Mary Kyffin a briododd yn yr un flwyddyn yn 15 oed ag Adam Pryce, sef disgynnydd y teulu Pryce o Neuadd y Drenewydd. Roedd Adam yn Ucheleglwyswr ffyddlon ac yn Dori rhonc a gynhyrfodd y dorf leol yn ystod gwrthryfel y Jacobiaid ym 1715 i losgi addoldy'r Anghydffurfwyr yn Llanfyllin yn ulw.

Ym 1758, etifeddwyd Bodfach gan ei sgweier mwyaf arloesol, Bell Lloyd, pan briododd ag Anne, sef wyres Adam Pryce. Mae ail arysgrif uwchben yr hen ddrws ffrynt yn nodi mai 1767 oedd dyddiad gwaith adeiladu Bell Lloyd, ac mae paentiad gan Moses Griffiths ym 1776 yn dangos y Neuadd Sioraidd ganlyniadol a'i cherbyty â chiwpola. Roedd gan y cerbyty golomendy hefyd, ac ystafell nyddu, sy'n esbonio'r arysgrif uwchben y fynedfa gothig: "Where sits a dame disguis'd in look profound, and eyes her fairy throng and turns her wheel around". Hefyd, draeniodd Bell Lloyd y fawnog fawr ger y dref, adeiladodd ffordd newydd i Lanrhaeadr a phlannodd fwy na 170,000 o goed. Gwnaeth hyn oll dwll yn ei gyllid, a bu farw yng ngharchar dyledwyr King's Bench yn Llundain ym 1793.

Priododd mab hynaf Bell Lloyd, Edward Pryce Lloyd, ag Elizabeth, sef merch y Barwnig Syr Roger Mostyn, a thrwy hyn fe etifeddodd stadau Mostyn yng Ngogledd Cymru a daeth yn Arglwydd cyntaf Mostyn. Gwerthodd Bodfach yn y 1840au i'r Is-gadfridog Syr John Wilson, a phrynodd John Lomax, y gwneuthurwr cotwm o Swydd Gaerhirfryn, y stad oddi wrtho ef ym 1854 am £52,000.

Gwnaed gwaith adeiladu o bwys yn y 1860au gan John Lomax a'i fab Thomas, a olynodd ei dad ym 1863 ac a briododd ag Anne Pugh, merch y Parchedig R. Pughe, sef Rheithor Llanfihangel. Gwnaethant ehangu'r Neuadd a newid yr wyneb brics Sioraidd allanol i'r arddull Eidalaidd Fictoraidd stwco gwyn sydd i'w weld heddiw. Gwnaethant hefyd gynllunio'r terasau Fictoraidd, y gerddi a'r llyn bach a phlannu'r llwyni rhododendron a'r asaleas, sydd bellach yn ffurfio un o'r casgliadau gorau yng Nghymru.

Roedd dau o blant Thomas Lomax, Syr John ac Anne, yn ddibriod gan fyw yn Neuadd Bodfach am weddill eu hoes. Ar ôl marwolaeth Syr John ym 1936, daeth Anne yn feudwyes gyda nifer fawr o gŵn. Pan fu hithau farw ym 1944 roedd y Neuadd mewn cyflwr gwael iawn ac nid oedd ei brawd Charles eisiau'r eiddo, felly cafwyd ocsiwn i'w werthu ym mis Gorffennaf 1945.

Gwerthwyd y stad o 1,261 erw i'w ffermwyr-denantiaid yn bennaf; prynwyd y Neuadd a 33 erw gan Mr a Mrs Winter Tunstill, a dan eu perchnogaeth nhw cafodd Bodfach ei adfywio fel gwesty. Ym 1972, prynodd Ian ac Ann Gray Bodfach a pharhau i'w redeg fel gwesty, a daeth Ian yn Uwch Siryf Sir Drefaldwyn, gan ddilyn ôl traed ei ragflaenwyr Adam Pryce yn c1715, John Lomax ym 1862, Thomas Lomax ym 1874 a Syr John Lomax ym 1897.

Prynodd David a Mary Clegg Bodfach ym 1999 ac yna prynodd Simon a Maggie ef oddi wrthyn nhw yn 2007. Gwnaeth y ddau deulu ailuno tir ac adeiladau, felly mae'r eiddo bellach yn cynnwys y Neuadd a'r adeiladau o'i amgylch a 114 erw o erddi, coetiroedd, parcdir, caeau a maes carafanau bach Bodfach.